"Het ging hier alsmaar goed, tot de bevrijding in de laatste week van maart", vertelt René Dessing, oud-directeur van Landfort. "Het is een verschrikkelijk trauma voor Megchelen en omgeving. Van de 180 huizen in het dorp, waren er vier níet beschadigd." De slag om de Oude IJssel was hevig. Het landhuis is nog tot diep in de jaren tachtig beschadigd geweest. Het compleet verwoeste koetshuis in pas in 2019 herbouwd. Hoe heeft het de hele oorlog goed kunnen gaan, maar waren de verwoestingen op het eind toch zó groot?
Familie Luyken
Vanaf 1823 is de buitenplaats die aan drie kanten wordt omring door Duitsland in handen van de Duitse familie Luyken. Gedurende de oorlog was de familie echter Nederlands. "In 1938 is Albert Wilhelm, de vader van het gezin, Nederlander geworden", zegt Dessing. "Hij is toen wel gelijk lid geworden van de NSB, maar daar wil ik niet gelijk conclusies uit trekken. Ik kwam hier als Hollander en dacht heel zwart-wit over goed en fout in de oorlog. Hoe langer ik hier woon, en hoe meer verhalen ik hoor, hoe groter het grijze gebied is."
NSB
Na de oorlog heeft Albert Wilhelm verklaard dat hij lid is geworden van de NSB, zodat hij niet weer zou worden genaturaliseerd tot Duitser en in het leger van de Nazi's zou moeten dienen. "De familie zat in een spagaat. Het was een Duits-Nederlands gezin dat óp de grens woonde. Door deze keuze te maken probeerden ze in het midden, het grijze gebied te blijven. Ze wilde het landgoed natuurlijk ook niet kwijt", zegt prof. dr. Elyze Storms-Smeets die de impact van de Tweede Wereldoorlog op Nederlandse landgoederen onderzocht.
Niet onteigend
De familie Luyken wist in tegenstelling tot veel andere families het landgoed te behouden. Al is het niet helemaal duidelijk hoe dat is gelukt. "Veel stukken uit de oorlogsjaren zijn uit het archief verdwenen. Ik durf niet te zeggen wat precies de reden is dat Landfort niet geconfisqueerd is", zegt Storms-Smeets.
Balans
"Tijdens de oorlog leefde de familie eigenlijk rustig door. Ze waren niet actief binnen de NSB en probeerden de lokale boeren wat te helpen met leningen", zegt Dessing. De familie Luyken werd dan ook niet als foute familie gezien. Dessing: "Ik heb in de jaren dat ik hier nu woon, nooit verhalen over de familie vanuit het dorp gehoord daarover. De foto's van na de oorlogen getuigen hier ook niet van. Ze krijgt de familie na de oorlog nog een serenade voor het huis van de schutterij. Als ze echt fout waren hadden ze die niet gekregen."
Slag om Oude IJssel
De oorlog ging aan het landgoed voorbij. Tot de nacht van 28 op 29 maart: de slag om de Oude IJssel. "De Oude IJssel loopt hier precies om het landgoed heen en is de grens tussen Nederland en Duitsland. Er is echt hevig om gevochten", zegt Dessing. De brug werd opgeblazen en er was een zware strijd tussen de Duitsers en Canadezen. Het koetshuis ging volledig in vlammen op, vrijwel alle monumentale bomen waren vernield en de gevel van het huis zat vol granaatinslagen. Dit terwijl de familie Luyken in de kelder zat.
Begin van de bevrijding
De slag werd gewonnen door de geallieerden, ze wisten de Duitsers terug over de grens te drukken. Hoewel het landhuis een zware prijs heeft moeten betalen, werd zo wel de verdere bevrijding van de Achterhoek ingeluid. "De familie zat nog in de kelder en hoorde hoe de Canadezen boven in het huis feest vierden, plunderde en dingen vernielden. Zij dachten namelijk dat ze al in Duitsland waren", zegt Dessing. Hoe groot de schade precies was? Dessing: "Ik kan het het best schetsen als ik zeg dat je vanuit de kelder in één van de vleugels helemaal door het dak omhoog kon kijken naar de sterren."
Na de oorlog
Na de oorlog zat de familie flink in de problemen. Naast het feit dat het landgoed flink beschadigd was, was de familie ook het gros van het fortuin kwijt. Tot 1980 heeft de familie nog in armoedige omstandigheden in het landhuis gewoond. Inmiddels is alles herbouwd en gerestaureerd. "Tijdens het baggeren van de gracht hebben we nog twee ammunitiekisten vol munitie gevonden, deze zijn door de EOD tot ontploffing gebracht. Daarmee is er definitief een einde gekomen aan de Tweede Wereldoorlog voor Landfort", besluit Dessing.
