De bijeenkomst viel samen met de regionale viering van ‘80 jaar vrijheid’ in de Achterhoek. In samenwerking met Duitse buurgemeenten wordt daar stilgestaan bij het gezamenlijke verleden, en vooral bij de gedeelde verantwoordelijkheid voor vrijheid en democratie.
Betrekken van Duitse buren
Oost Gelre had daarvoor de Bocholtse burgemeester Thomas Kerkhoff uitgenodigd.Kerkhoff was er niet als afgezand van de overwonnen Duitse vijand in de grensstreek, maar als democratische ‘naober’. Hij zal daarom later op de congresdag als welkome gast deelnemen aan een panel met burgemeester en vicevoorzitter van de Euregio, Joost van Oostrum. Over het belang voor het hebben van een goede basis voor een democratische en vreedzame samenleving zegt van Oostrum nadrukkelijk dat de grensstreek juist de Duitse buurgemeenten wil betrekken, “want de Duitsers waren ook niet vrij. We vieren niet 80 jaar bevrijding, maar dat we 80 jaar vrijheid kennen.”
Die gedachte bleek de rode draad door het congres te zijn. De oorlog in Oekraïne, de spanningen in Rusland en een Amerikaanse president die twijfelt aan het bondgenootschap van de NAVO, maakt het besef van vrijheid als kwetsbaar goed actueler dan ooit.
Wankele vrijheid in de wereld
Ook Wim van de Donk, voorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 Mei, stelde dat herdenken en vieren belangrijker dan ooit is geworden. “Precies op het moment dat we dachten dat we daar geen zorgen meer over hoefden te hebben, misschien is dat wat naïef? Juist nu de dreiging groter is geworden, moeten we daar iets tegenoverstellen. Breng mensen in contact, weet van elkaar, dat is de basis van wat we hier vandaag doen.”
De keuze voor Lievelde als congreslocatie benadrukte hoe lokale geschiedenis en grensoverschrijdende samenwerking samen kunnen zorgen voor betekenisvolle herdenkingen. Voor organisatoren uit andere delen van het land werd de bijeenkomst zo een voorbeeld van hoe herdenken méér kan zijn dan een jaarlijkse ceremonie: het kan ook verbinding en verantwoordelijkheid bevorderen.
Voorbeeldfunctie van de Achterhoek
Oost Gelre liet zien hoe vanzelfsprekend samenwerking met Duitse partners in de praktijk kan zijn.
Burgemeester Annette Bronsvoort van Oost Gelre: “In het oosten van het land is het heel gebruikelijk om samen met onze Duitse buren stil te staan bij de vrijheid te vieren. Er was maar een telefoontje nodig om de burgemeester uit Bocholt voor deze dag te vragen. Die hoefde niet na te denken en zei ‘ja’”
Op nationaal niveau is dat nog niet vanzelfsprekend. Herdenken met Duitse vertegenwoordigers op De Dam in Amsterdam gebeurt nog niet — daarvoor is het oorlogsverleden nog te beladen voor veel nabestaanden. Toch lijkt ook dat op termijn te kunnen veranderen.
Doch is het niet ondenkbaar dat over een paar jaar misschien wel gaat gebeuren, als uit het gepresenteerde programma ‘80 jaar vrijheid’ blijkt hoe in vrijheid met elkaar leven langzamerhand een verworvenheid is geworden door goed naoberschap in de grensstreek. De voorbeelden van goed nabuurschap zal de meerwaarde van de bijeenkomst opleveren wat de reden ook was om het congres aan de oostgrens te houden.
Praktische invulling van herdenken en vieren
De congressen bieden ook ruimte voor inspiratie in de vorm van concrete initiatieven. In de grensregio zijn daar meerdere van.
Zo organiseren gemeenten in de grensregio met hun inwoners The Walk of Freedom, is er een kunstproject ‘Vrijheidsstromen’ waarvan de kunstwerken aan de Bocholter Aa en aan de Oude IJssel in Doetinchem worden geëxposeerd. Het refereert aan dat zowel Doetinchem als Bocholt in de oorlog zwaar zijn gebombardeerd, en van waaruit het opgekopen oorlogstrauma een hechte band is gegroeid. Het organiserende comité 4 en 5 mei uit Lichtenvoorde liet zien welke internationale sleutelrol inwoners uit de plaats hebben gespeeld met de pilotenlijn en daarbij Franse dwangarbeiders en later geallieerde vliegers hebben gered.
En over hoe het voormalige jongensinternaat in Harreveld een evacuatieziekenhuis werd en mensen uit Nijmegen en Arnhem opving tijdens de pogingen om vrij te worden en daarbij ook dwangarbeiders uit een strafkamp bij Rees (Dld) opving toen operatie Plunder daar gaande was. Aan de pilotenlijn is een ‘lokaal ommetje’ verbonden dat aansluiting heeft op de Liberation Route Europe. Tot slot is er ook een lied gecomponeerd; Ode aan de Vrijheid waar een Duits koor in het Duits naast het Nederlands van het samengestelde koor uit Nederland.
Vriendschap en verantwoordelijkheid
Burgemeester Kerkhoff is dankbaar voor de gekregen kans om de meerwaarde van de grensoverschrijdende vriendschap ook van de Duitse kant te laten blijken. “We zijn twee verschillende volken uit twee verschillende landen. We leven naast en met elkaar in de grensregio. Deelname aan de vrijheid vieren en het einde van de oorlog herdenken, is alleen goed om te ervaren hoe Nederland tachtig jaar vrijheid ervaart. Vriendschap kan niet functioneren als je je niet ook bewust bent van je eigen deel.” Kerkhoff zei dat het schuldbesef er bij de Duitsers nog steeds is en niet zal weggaan als je alleen maar de vrijheid in Europa koestert. Voor vrijheid, democratie en vreedzame samenleven moet ook blijvend, elke dag, worden gestreden.
