Maar achter dit lokaal dilemma om voorlopig met de plannen te stoppen en geen intentieverklaring met het COA te tekenen, schuilt iets veel groters: hoe stevig is eigenlijk ons democratisch weefsel? En wat gebeurt er als je over de grens kijkt, naar Duitsland, waar burgers niet alleen mogen praten, maar ook echt mogen stemmen over dit soort kwesties?
In Duitsland mag je meepraten én meebeslissen
In Duitsland stemmen burgers op lokaal niveau gemiddeld élke zondag ergens in het land over lokale vraagstukken. Een windmolen, een nieuwe sportcomplex, een ringweg, een voetgangerszone – en ja, ook over vluchtelingenopvang. En nu komt het interessante: volgens het jongste Bürgerbegehrensbericht waren er tussen 2015 en 2024 maar liefst 27 lokale referenda over vluchtelingenopvang. En in bijna 70 procent van de gevallen in West-Duitsland stemden burgers vóór opvang. Sterker nog, in de jaren 2023/24 liep dat zelfs op tot boven de 83 procent.
Ter info: In Bocholt werd zo’n lokaal referendum nog vrij recent op 22 oktober 2023 gehouden over de bouw van een vluchtelingenopvanglocatie. De inzet was de vraag of er op het terrein ‘Auf dem Takenkamp’ in de wijk Biemenhorst een tijdelijke opvangvoorziening voor maximaal 250 vluchtelingen mocht komen.
Bij het referendum stemde 66 procent van de deelnemers tegen het burgerinitiatief, wat in de praktijk betekende dat zij vóór de bouw van de opvanglocatie waren. De opkomst lag rond de 39 procent, wat voldoende was om het referendum geldig te laten zijn. Met dit in het collectief geheugen wordt in Bocholt de komst van het azc langs de Hamelandroute met belangstelling gevolgd.
Het beeld dat directe democratie altijd leidt tot boze ‘nee-stemmers’ klopt dus niet. Vaak blijkt juist dat als je mensen écht betrekt, ze hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. In Aalten deden de kerken dat voor. Een beroep op de bevolking: laat asielzoekers niet de verschoppelingen van de maatschappij zijn?
En in Aalten?
In Nederland hebben we die vorm van directe democratie nauwelijks. Hier doen we het via de raad: een groep mensen die wij met onze stem het vertrouwen hebben gegeven om namens ons besluiten te nemen. Dat is de kern: een raadslid zit daar niet voor zichzelf, maar als volksvertegenwoordiger. Door te stemmen, geef je hem of haar de opdracht om te doen wat jij belangrijk vindt – ook als dat soms tegen jouw directe belang ingaat.
En dus is het niet per se ondemocratisch als de raad zonder referendum besluit dat de Singelweg de beste plek is voor een azc met 300 plekken. Dat heet besturen. Toch knelt het in Aalten, en niet voor het eerst. Een paar maanden geleden nog leidde de aanwijzing van een nieuw industrieterrein tot onrust. Telkens komt het erop neer dat de communicatie rammelt en dat is in de meeste gevallen niet zo. Mensen voelen zich verrast, buitengesloten, genegeerd, dikwijls omdat ze te weinig bekend zijn met politieke processen en hoe besluitvormingen gaan. En daar groeit onherroepelijk het wantrouwen van.
Een Achterhoeks referendum?
Wat als Aalten nu eens wél een lokaal referendum zou houden, zoals in Duitsland? Het klinkt spannend, misschien zelfs riskant. De Duitse cijfers leren ons dat zo’n stap niet automatisch tot afwijzing leidt. Sterker nog: het kan juist zichtbaar maken dat er méér voorstanders zijn dan je op het eerste gezicht denkt. Mensen die het als hun maatschappelijke opdracht zien om vluchtelingen een veilige plek te geven. Mensen die, als ze echt gevraagd worden, best 'ja' durven zeggen.
Het kan bovendien helpen om vertrouwen te herstellen. Zoals Ralf-Uwe Beck van de organisatie Mehr Demokratie zegt: “Per volksbesluit kunnen politieke beslissingen gecorrigeerd, maar ook aangeslingerd of doorgedrukt worden. Het geeft mensen het goede gevoel dat ‘die daarboven’ niet zomaar kunnen doen wat ze willen.”
Democratie vraagt lef van twee kanten
Uiteindelijk draait het allemaal om vertrouwen. Van de raad richting inwoners – maar óók van inwoners richting hun gekozen vertegenwoordigers. Want daar begint het: iemand krijgt pas een zetel in de raad als hij of zij genoeg vertrouwen heeft gekregen van de kiezer. Daarmee geef je niet alleen een stem, maar ook een mandaat: regel het, namens ons.
Of Aalten nu kiest voor een kleiner azc, een andere locatie of misschien toch een referendum: het zou mooi zijn als het debat niet alleen over aantallen en locaties gaat, maar ook over dat andere, kwetsbare goedje dat in elke democratie van levensbelang is. Vertrouwen.
In Nederland kan een gemeente wel een referendum organiseren, maar dat kan alleen als de gemeenteraad daar zelf mee instemt. Er is geen nationaal recht op lokale referenda zoals in Duitsland. Dat betekent: burgers kunnen niet zomaar zelf afdwingen dat er een referendum komt (zoals met een ‘Bürgerbegehren’ in Duitsland), tenzij de gemeente daar een eigen regeling voor heeft gemaakt.
